Чытайце якасныя СМІ, і ваш свет будзе здаровым

Журналісты пра дэзынфармацыю. Частка 4: Украіна

Годная журналістыка — гэта ядро дэмакратычнага грамадства. Каб адзначыць Сусветны дзень свабоды прэсы, EUvsDisinfo публікуе серыю артыкулаў, у якіх даецца магчымасць выказацца для незалежнай журналістыкі ў краінах Усходняга партнёрства. Частка 4. Украіна.

EUvsDisinfo пагутарыла з пяццю ўкраінскімі журналістамі, якіх аб’ядноўвае захапленне якаснай журналістыкай з грунтоўнымі даследаваннямі і ўзаемадзеяннем з чытачамі, слухачамі або гледачамі. Раман Каляда, журналіст і вядоўца Украінскай грамадскай тэлерадыёкампаніі. Алёна Раманюк, галоўным рэдактар Behind The News і coronafakes.com. Дзмітрый Тузаў — вядучы на Радыё NV. Аляксей Мацука, галоўны рэдактар тэлеканала DOM, і Міраслава Барчук, вядучая ток-шоу «Зваротны адлік» («Зворотний відлік») на тэлеканале UA: Першы, Украінская грамадская тэлерадыёкампанія.

З Майданнымі дэманстрацыямі ў 2013 годзе і ўзброеным канфліктам з 2014 года іх штодзённая праца ўключае ў сябе барацьбу з дэзынфармацыяй — ад асобных людзей або ад буйных сетак. Мы прыводзім іх асабісты вопыт барацьбы з дэзынфармацыяй у разнастайным медыяландшафце Украіны, поўным важных і часта эмацыйна насычаных дэбатаў.

Чаму для вас асабліва важная журналістыка?

Дзмітрый Тузаў:

Роля журналістыкі — не толькі праўдзіва інфармаваць людзей, але і супрацьстаяць хлусні ва ўсіх яе праявах. Літаральна для «тарпедавання» хлусні, дэзынфармацыі або маніпуляцый.

Алёна Раманюк:

Інфармаваць грамадскасць аб важных рэчах – гэта журналістыка. Тлумачыць незразумелае. Звяртаць увагу на тое, што замоўчваецца. Выкрываць тое, што схавана.

Раман Каляда:

Грамадства мае права атрымліваць інфармацыю, якая з’яўляецца збалансаванай, бесстаронняй і аб’ектыўнай. Часам журналістыка падобная на павелічальнае шкло, часам проста люстэрка, але яна заўсёды павінна быць чыстай і яснай.

Міраслава Барчук:

Журналістыка — гэта пляцоўка для канструктыўнага грамадзянскага дыялогу, дзе СМІ выконваюць ролю камунікатара і пасярэдніка. Метафарычны тэрмін «Чацвёртае саслоўе», або «чацвёртая сіла», мне вельмі блізкі — у сэнсе асобнага незалежнага сацыяльнага інстытута, які валодае значным ускосным уплывам. Установа з найважнейшай функцыяй у сістэме стрымлівання і процівагаў.

Міраслава Барчук, вядучая ток-шоу «Зваротны адлік» на тэлеканале UA: Першы, Украінская грамадская тэлерадыёкампанія.

Вы часта сутыкаецеся з дэзынфармацыяй?

Аляксей Мацука:

Я сам часта станаўлюся мішэнню дэзынфармацыі. У нашай сітуацыі, калі адбываецца канфлікт унутры Украіны, частка нашых тэрыторый акупаваная, калі вы ўкраінскі журналіст, вас ужо апрыёры бачаць як неаб’ектыўнага да той ці іншай аўдыторыі. Ад нас залежыць умацаванне даверу да нашага прадукту ў нашай аўдыторыі.

Раман Каляда:

Дэзынфармацыя ўплывае на жыццё кожнага чалавека. Калі вы знаходзіцеся ў патоку інфармацыі, вы ўвесь час сутыкаецеся з дэзінфармацыяй, нават калі спрабуеце яе адфільтраваць. Трэба быць пастаянна пільнымі, бо колькасць фальшу ў СМІ вялізная. Увесь час трэба трэніраваць свой «нерв крытычнага ўспрымання».

Алёна Раманюк:

Сустракаюся з гэтым пастаянна, бо працую ў сферы праверкі звестак (фактчэкінг). Ва ўкраінскай медыяпрасторы шмат скажэнняў і маніпуляцый. Вы можаце сказаць:

«Мы калісьці змагаліся за права казаць праўду. Сёння мы змагаемся за тое, каб праўда гучала ў моры дэзынфармацыі».

Як вы рэагуеце на дэзынфармацыю?

Алёна Раманюк:

Некалькі гадоў я працавала ў сувязях з грамадскасцю і крызісных камунікацыях у сферы сацыяльнай палітыкі. У нейкі момант колькасць ілжывых гісторый перасягнула маю асабістую мяжу, і я вырашыла стварыць праект з выпадковым чалавекам, каб простай мовай растлумачыць, як працуе дэзынфармацыя. Я хацела стварыць каманду, да якой кожны можа звярнуцца з просьбай праверыць паведамленне. Так з’явіўся праект «Па той бок навін» («По той бок новин») або Behind The News.

Алёна Раманюк працуе галоўным рэдактарам у Behind The News і coronafakes.com.

Дзмітрый Тузаў:

Спачатку я паведамляю пра гэта на Радыё NV. Гэтая справаздача распаўсюджваецца не толькі на тэрыторыю Украіны. Радыё NV карыстаецца значнай аўдыторыяй актыўных слухачоў таксама ў Расіі і Беларусі, пра што сведчыць зваротная сувязь, якую мы атрымліваем па ўсіх магчымых каналах, у тым ліку ў сацыяльных сетках, ад нашых слухачоў.

Раман Каляда:

Часам мая рэакцыя магла праявіцца ў тым, каб крычаць ці раззлавацца, калі я ўжо натыкаўся на такую дэзынфармацыю ў сацыяльных сетках. Але потым я ўключаю «ўнутраны фільтр» і думаю, як лепш адрэагаваць, калі чалавек проста апублікаваў нешта, калі быў ненаўмысна кіруемы эмоцыямі. Часам я лічу, што пісаць у асабістым паведамленні трэба максімальна ветліва, таму што ты ўдзельнічаеш у чымсьці, што, магчыма, дарагое іншаму чалавеку. Калі гэта сур’ёзна, то пішыце скаргу ў Facebook. Калі гэта з катэгорыі ботаў, то проста забаньце або ігнаруйце.

Аляксей Мацука:

Прыкладаў дэзынфармацыі пра вакцыны шмат — я іх часта чую. Я чую ад простых людзей некаторыя выказванні палітыкаў, якія ніколі гэтага не казалі. Калі вы разумееце ўплыў дэзінфармацыі, вас гэта засмучае, і вы хочаце пачаць пісаць пра гэта адразу.

Асноўная рызыка дэзынфармацыі ў тым, што яна скажае рэчаіснасць, спараджае скажоныя інтэрпрэтацыі, а не факты — усё гэта, безумоўна, уплывае і на працэс прыняцця рашэнняў, і на працэс кіравання грамадствам.

Аляксей Мацука, галоўны рэдактар тэлеканала DOM.

Міраслава Барчук:

Паралельна з вартымі даверу навінамі з’яўляюцца дэзынфармацыя і паўпраўда. Так было заўсёды з тых часоў, калі Гутэнберг вынайшаў механічны прэс. Недахопам у эпоху лічбавых тэхналогій з’яўляецца распаўсюджванне з маланкавай хуткасцю і ў жахлівых маштабах. Аднак я сутыкаюся з гэтым у сваім пісьме. Я прашу людзей, якія прадстаўляюць такую інфармацыю, даслаць доказы і/або спасылкі на заявы. Не выдуманыя гісторыі ці артыкулы, а надзейныя спасылкі. Рэакцыя людзей, якія вераць у тэорыі змовы, звычайна вельмі агрэсіўная.

Што вы параіце ў якасці сродкаў для людзей, каб супрацьстаяць дэзынфармацыі ці пазбягаць яе?

Алёна Раманюк:

Спыніць распаўсюджванне хлусні можа кожны. Не дзяліцеся інфармацыяй, калі вы ў ёй не ўпэўненыя, не чытайце «сайты фэйкавых навін», а падтрымлівайце незалежную журналістыку.

Дзмітрый Тузаў:

Не звяртайце ўвагі на каналы, вядомыя распаўсюджваннем пракрамлёўскай дэзынфармацыі, або дзе тыя, хто іх кантралюе, дыктатары і алігархі, займаюць манапольнае становішча на пэўных рынках. Рэагуйце на дэзынфармацыю і паведамляйце пра гэта, дзе можаце. Нават у сацыяльных сетках. Правярайце інфармацыю ў некалькіх крыніцах, спачатку звярніцеся да тых СМІ, якія заслугоўваюць даверу. Праверце фота і відэа на прадмет сезоннай неадпаведнасці адзення або расліннасці. Праверце геалакацыю, ландшафт, архітэктуру. Дзіўна, але нават першапачатковы аналіз можа развянчаць шмат дэзынфармацыі.

Дзмітрый Тузаў, вядучы на Радыё NV.

Аляксей Мацука:

Ведайце уладальнікаў СМІ і галоўнага рэдактара, сачыце за яго акаўнтамі ў сацыяльных сетках. Вывучыце механізмы падачы скаргаў у незалежны орган самарэгулявання журналістаў у нашай краіне. Не перагружайце сябе інфармацыйнымі пляцоўкамі. Выбірайце тое, што зразумелае для праверкі — хто фінансуе медыярэсурс. Прыміце, што СМІ не з’яўляюцца вашымі слугамі і не абавязаныя адпавядаць вашым палітычным і ідэалагічным поглядам.

Раман Каляда:

Выкарыстоўвайце надзейныя сродкі масавай інфармацыі і майце крытычнае пачуццё. Праглядайце аўтарытэтныя крыніцы, калі бачыце «драматычныя» або шакавальныя навіны. Калі вы бачыце яўную дэзынфармацыю ў сацыяльных сетках, не каментуйце, а пішыце ў асабістае паведамленне, калі гэта блізкі вам чалавек. Пакідаючы каментарый, вы спрыяеце распаўсюджванню інфармацыі ў сацыяльных сетках. Так працуюць алгарытмы. Больш людзей каментавала — больш людзей бачыла. Калі чалавек дзейнічае варожа, ігнаруйце або баньце.

Раман Каляда, журналіст і вядоўца Украінскай грамадскай тэлерадыёкампаніі.

Міраслава Барчук:

Не давярайце ненадзейным і неправераным крыніцам. Шукайце пацвярджэнне ў першакрыніцах. Не распаўсюджвайце падазроную, эмацыйную інфармацыю. Чытайце далей за загалоўкамі. Падтрымлівайце якасныя СМІ фінансава. Чытайце якасную прэсу, якая прымушае задумацца, і ваш свет стане разумным і здаровым.

***

Мы працягваем гэтую серыю артыкулаў, прысвечаных Сусветнаму дню свабоды прэсы. Наступным разам мы размаўляем з журналістамі ў Азербайджане. Папярэднія артыкулы: Частка 1. Беларусь; частка 2. Грузія; частка 3. Арменія.