Нязграбны «крэатыў» беларускага КДБ
Нечаканы спікер з КДБ
18 лістапада 2023 года ў памяшканні Беларускага моладзевага хаба адбыўся семінар пад назвай «Бяспечная Беларусь. Формы і метады абароны грамадства», які сабраў каля 20 удзельнікаў. Хаб добра вядомы беларускай дыяспары ў Варшаве як прадэмакратычная арганізацыя. Удзельнікі павінны былі заслухаць выступленні прызнаных экспертаў пра лічбавую, фінансавую і фізічную бяспеку. У нейкі момант падчас семінара на вялікім экране з’явіўся падлучаны праз Zoom «прадстаўнік ЕС» з барадой пад (выдуманым) імем Фабіё Цымер. Ён коратка звярнуўся да аўдыторыі на рускай мове і перадаў слова «арганізатару і фундатару семінара», які сядзеў побач з ім. На здзіўленне ўдзельнікаў і вядучых семінара, на экране з’явіўся… Канстанцін Бычак, намеснік начальніка Следчага ўпраўлення КДБ Беларусі. Ён падзякаваў 59-гадоваму беларускаму актывісту Алегу Аксёнаву за дапамогу ў арганізацыі мерапрыемства, папярэдзіў удзельнікаў пра тое, што «спробы замахнуцца на беларускую дзяржаўнасць» лічацца экстрэмісцкімі, заклікаў іх «з’явіцца з прызнаннем віны і пакаяцца» і скончыў сваю прамову словамі: «Убачымся ў Следчым упраўленні КДБ».
На здымку экрана з рэпартажу АНТ бачна, як афіцэр КДБ звяртаецца да ўдзельнікаў семінара.
КДБ выдае сябе за Еўрапейскую падліковую палату
Пра інцыдэнт стала шырока вядома дзякуючы некалькім рэпартажам, якія выйшлі на беларускім дзяржаўным тэлеканале АНТ. Фальшывым «прадстаўніком ЕС» аказаўся адзін з ключавых беларускіх прапагандыстаў Ігар Тур у грыме. У рэпартажы АНТ пад назвай «Смелая аперацыя КДБ Беларусі: як пазаштатны аўдытар Падліковай палаты ЕС аказаўся агентам спецслужбаў» гаварылася, што беларускі актывіст Алег Аксёнаў, які пражывае ў Польшчы, па няведанні перадаў КДБ інфармацыю аб мерапрыемствах, якія праводзяцца беларускімі дэмакратычнымі арганізацыямі ў Варшаве. Шляхам маніпулявання Аксёнава прымусілі паверыць у тое, што ён супрацоўнічае з Еўрапейскай падліковай палатай (ЕПП) у правядзенні аўдыту мерапрыемстваў, звязаных з Беларуссю, і іх фінансавання. Арганізацыя «семінара па бяспецы» у Варшаве насамрэч была ініцыятывай КДБ. Аксёнаў думаў, што ён аказвае платную паслугу EПП.
У інтэрв’ю незалежнаму тэлеканалу «Белсат» аб інцыдэнце Аксёнаў прызнаў, што ён «трапіў у пастку» і памылкова меркаваў, што праходзіў выпрабавальны тэрмін на пасаду знешняга аўдытара, нягледзячы на дзіўныя абставіны яго зносін з «еўрапейскімі аўдытарамі». Пры гэтым Аксёнаў абверг іншыя сцвярджэнні ў рэпартажах АНТ, у тым ліку пра тое, што ён запісваў сустрэчы беларускай дыяспары. Па словах Аксёнава, ён адправіў «аўдытарскія справаздачы» з пяці публічных мерапрыемстваў, праведзеных беларускімі актывістамі ў Польшчы, і атрымаў за свае паслугі 250 еўра.
Місія: напужаць і запалохаць, а затым прынізіць
Беларускія незалежныя СМІ шырока абмяркоўвалі інцыдэнт. «Мы бачым усё, што вы робіце, мы стаім у вас за спінай, нават калі вы абмяркоўваеце, як абараніцца ад нас» — такое пасланне змяшчалася ў гэтым раптоўным з’яўленні [супрацоўнікаў КДБ на семінары]», — гаворыцца ў аўтарскай калонцы беларускай службы «Радыё Свабода». «Эфектны выхад Бычака ў Zoom працуе на разбурэнне даверу паміж людзьмі і структурамі ў эміграцыі і дэмакратычным падполлем унутры краіны («Агенты паўсюль!»). Давер — асноўны капітал у грамадска-палітычнай дзейнасці, таму аўтарытарны рэжым Лукашэнкі нястомна працуе, каб падарваць давер да сваіх апанентаў», — пракаментавалі ў MediaIQ.
Беларускае тэлебачанне і спецслужбы сапраўды з усіх сіл імкнуцца пасеяць недавер сярод беларускіх дысідэнтаў і простых людзей у дыяспары. У рэпартажы АНТ красамоўна сцвярджалася, што за мяжой пражываюць «дзясяткі, калі не сотні» такіх людзей, як Аксёнаў. Тэлевядучы Ігар Тур пажартаваў з нагоды гэтай аперацыі, сказаўшы: «У Вільні і Варшаве так шмат агентаў, што калі [кіраўнік КДБ] Іван Церцель прыйдзе на адзін з наступных семінараў па бяспецы і загадае: «Афіцэры і пазаштатныя супрацоўнікі КДБ, устаньце!», то невядома, ці застанецца хто-небудзь сядзець». У тым жа тэлевізійным рэпартажы сцвярджалася, што беларускія спецслужбы маюць доступ да закрытых чатаў сябраў Каардынацыйнай Рады — недзяржаўнага органа, створанага лідаркай беларускіх дэмакратычных сіл Святланай Ціханоўскай для садзейнічання дэмакратычнай перадачы ўлады ў Беларусі. Прыніжэнне апанента — гэта класічны прыём маніпулявання.
Фальшывыя памочнікі расійскіх алігархаў таксама ў гульні
Гэта была не першая спроба беларускага дзяржаўнага тэлебачання і спецслужбаў дыскрэдытаваць беларускую дэмакратычную супольнасць за мяжой. 7 верасня 2023 года тэлеканал «Беларусь 1» выпусціў рэпартаж пад назвай «За грошы так. Як прадаецца беларуская апазіцыя. Выкрыццё русафобкі Кавальковай», які быў накіраваны супраць беларускай палітычнай дзяячкі Вольгі Кавальковай. Яна была прадстаўніцай Святланы Ціханоўскай падчас прэзідэнцкай кампаніі 2020. У верасні 2020 года Кавалькову гвалтоўна выслалі з Беларусі. Кавалькова была завочна асуджаная беларускім судом на 12 гадоў па палітычна матываванай справе ў сакавіку 2023 года. Паводле рэпартажу, Кавалькова цягам многіх месяцаў мела зносіны з падстаўным «памочнікам расійскага алігарха», які нібыта разглядаў магчымасць фінансавання яе палітычнай дзейнасці. Тэлеканал «Беларусь 1» паказаў некалькі фрагментаў перамоў паміж Кавальковай і прапагандысткай рэжыму Кацярынай Ціхаміравай, якая сыграла ролю памочніцы расійскага бізнесмена. Сцвярджалася, што ў Кавальковай ёсць амбіцыі замяніць Святлану Ціханоўскую і што яна паабяцала разгледзець магчымасць дазволіць расійскаму бізнесу прыняць удзел у прыватызацыі беларускага нафтаперапрацоўчага завода, калі яна прыйдзе да ўлады ў Беларусі.
У адрозненне ад больш позняга сюжэта на АНТ, у рэпартажы тэлеканала «Беларусь 1» не было адкрытага з’яўлення супрацоўнікаў КДБ. Аднак Ціхамірава паказала, што мае месца цеснае супрацоўніцтва паміж спецслужбамі і дзяржаўным тэлебачаннем, сказаўшы ў канцы рэпартажу: «Паверце, доўгія гадзіны і адкрыцці па вярхах тых, хто называе сябе апазіцыяй, а на справе — прадажных экстрэмістаў. Вельмі цікавыя гадзіны прагляду для беларускіх спецслужбаў гарантаваныя». У інтэрв’ю незалежным СМІ з нагоды інцыдэнту Кавалькова сказала, што ў яе было ўсяго дзве размовы з меркаванай памочніцай алігарха і што яе заявы былі моцна адрэдагаваныя, каб сказіць сэнс яе адказаў і выставіць яе ў дрэнным святле.
Апроч арыгінальнага рэпартажу на рускай мове, на YouTube-канал тэлеканала былі загружаны версіі рэпартажу з англійскімі і літоўскімі субтытрамі, а таксама дадатковая версія з польскім закадравым тэкстам. На англійскую і польскую мовы рэпартажы тэлеканала «Беларусь 1» час ад часу перакладаліся і раней, а вось стварэнне версіі на літоўскай мове нельга назваць звычайным. Намер стваральнікаў, відаць, складаўся ў тым, каб дыскрэдытаваць віленскі Офіс Святланы Ціханоўскай у вачах літоўскай грамадскасці праз прыніжальныя заявы пра Кавалькову, накіраваныя супраць больш шырокага прадэмакратычнага беларускага руху.
Ці шырока распаўсюдзіўся гэты сюжэт?
Па стане на сярэдзіну снежня 2023 года кожная з трох моўных версій рэпартажу сабрала на YouTube толькі каля 1000 праглядаў. Гэта кажа пра тое, што замежная аўдыторыя наўрад ці палічыла яго вартым увагі, і сведчыць пра адпаведнае стаўленне да прапагандысцкіх каналаў рэжыму. Аднак СМІ беларускага рэжыму пастараліся максімальна распаўсюдзіць гэты сюжэт. Відэа было паказана на дзяржаўным тэлеканале АНТ і апублікавана на яго YouTube-канале. Пазней відэа было распаўсюджана прынамсі шасцю Telegram-каналамі (напрыклад, тут і тут), якія належаць беларускай і расійскай экасістэме прапаганды, і прынамсі чатырма беларускімі сайтамі (напрыклад, тут і тут). Ніводзін з польскамоўных каналаў, звязаных з беларускай экасістэмай прапаганды, дагэтуль не прыняў удзел у распаўсюджванні гэтага сюжэта. Не ўдалося дабіцца больш шырокага распаўсюджвання і на іншых мовах.
Пытанне аб тым, ці зможа павышаная асцярожнасць беларускіх дысідэнтаў за мяжой перамагчы будучыя спробы «крэатыўных» маніпуляцый, застаецца адкрытым. Аднак падобныя «семінары па бяспецы», верагодна, яшчэ нейкі час будуць сутыкацца са скептычным стаўленнем з боку прадстаўнікоў беларускай дыяспары.
