„Przeciwstawianie się trwającym kampaniom dezinformacyjnym prowadzonym przez Rosję”: Historia EUvsDisinfo

W tym artykule zapraszamy naszych czytelników za kulisy historii przedstawionej na stronie EUvsDisinfo. Prezentujemy także między innymi publiczną bazę danych dotyczącą dezinformacji, nasz profil na Facebooku i Twitterze oraz cotygodniowy biuletyn „Przegląd dezinformacji”.

Omawiamy kluczowe momenty naszej historii w zmieniających się kontekstach: od decyzji o ustanowieniu grupy zadaniowej East StratCom w obliczu konfliktu na Ukrainie po infodemię COVID-19 wiosną 2020 roku. Objaśniamy także motywacje stojące za naszymi metodami i podejściami.

Wyjątkowy mandat

W dniach 19–20 marca 2015 roku przywódcy 28 krajów unijnych zebrali się w Brukseli. Uczestnicy szczytu podjęli między innymi następującą decyzję:

„Rada Europejska podkreśliła potrzebę przeciwstawienia się trwającym kampaniom dezinformacyjnym prowadzonym przez Rosję i wezwała wysoką przedstawiciel, by we współpracy z państwami członkowskimi i instytucjami UE przygotowała do czerwca plan działania dotyczący komunikacji strategicznej. Utworzenie zespołu ds. komunikacji jest pierwszym krokiem w tym zakresie”.

Jednogłośna decyzja podjęta na najwyższym szczeblu decyzyjnym w Unii Europejskiej składającym się z 28 przywódców państw i rządów oraz wyraźne wskazanie Rosji jako źródła dezinformacji sprawiły, że grupa zadaniowa East Stratcom otrzymała wyjątkowy i silny mandat.

W marcu 2015 roku przywódcy 28 państw członkowskich UE podjęli decyzję o powołaniu grupy zadaniowej East Stratcom.

W ramach ESDZ, unijnej służby dyplomatycznej kierowanej przez wysokiego przedstawiciela UE, powołano zespół specjalistów w dziedzinie przede wszystkim komunikacji, dziennikarstwa oraz rosyjskiej kultury i języka.

Powrót do góry

Rosyjska agresja na Ukrainę

Za zasłoną kłamstw: Od zielonych ludzików prowadzących działania na Krymie po zestrzelenie lecącego nad Ukrainą samolotu cywilnego z 298 osobami na pokładzie w lipcu 2014 roku – władze rosyjskie i kontrolowane przez państwo media wspólnie szerzyły zamęt i starały się ukryć prawdę.

Wspierane przez Rosję grupy uzbrojonych separatystów przejęły kontrolę nad częścią graniczącego z Rosją regionu Donbasu we wschodniej Ukrainie. W lipcu 2014 roku konflikt nagle przesunął się bliżej Unii Europejskiej, kiedy to lot Malaysia Airlines MH17 z 298 osobami na pokładzie, wśród których było 80 dzieci i 196 obywateli Holandii, został zestrzelony rosyjskim pociskiem rakietowym wystrzelonym z części Ukrainy znajdującej się pod kontrolą wspieranych przez Rosję separatystów.

Powrót do góry

Ukraina i UE celem kampanii dezinformacyjnej

Rosyjskiej agresji na Ukrainę towarzyszyła zmasowana kampania dezinformacyjna, w której główną rolę odgrywały jawne kłamstwa. Ta hybrydowa operacja stanowiła część ogólnej próby destabilizacji sytuacji na Ukrainie, która miała na celu osłabienie pozycji tego kraju, zarówno bezpośrednio poprzez konflikt z Rosją, jak i na arenie międzynarodowej, siejąc wątpliwość i zamęt.

Kontrolowana przez państwo rosyjskie stacja telewizyjna pokazała kobietę, która utrzymywała, że była naocznym świadkiem ukrzyżowania chłopaka przez ukraińskie siły we wschodniej Ukrainie. Kobieta okazała się jednak aktorką, a sama egzekucja nigdy nie miała miejsca. Inny reportaż dotyczył dziewczynki, która straciła życie w przeprowadzonym przez Ukrainę ostrzale, także we wschodniej części kraju. Dziennikarz stacji BBC zdołał jednak przekonać producentów rosyjskiej NTV do przyznania, że mieli świadomość, że przedstawiana historia nie jest prawdziwa. Przedstawiciele rosyjskiego rządu i rosyjskie media rozpowszechniały wiele różnych, sprzecznych historii na temat tego, co stało się z lotem MH17, aby w ten sposób szerzyć niepewność i uniknąć poniesienia przez Rosję odpowiedzialności za tę straszliwą zbrodnię.

Korespondenci i dziennikarze śledczy w dużym stopniu przyczynili się do zdemaskowania prokremlowskiej dezinformacji. Powyżej przykład z nagrodzonego reportażu Vice News z Krymu.

W tym samym czasie UE i jej relacja z Ukrainą – największym krajem objętym polityką partnerstwa wschodniego – stały się celem dezinformacji. Jeden z portali oskarżał UE o finansowanie budowy „obozów koncentracyjnych” w Ukrainie. Podobne przykłady prokremlowskiej dezinformacji dotyczącej relacji pomiędzy UE i Ukrainą zostały ujawnione przez ukraińską grupę zajmującą się weryfikacją faktów.

Opisana sytuacja geopolityczna i środowisko informacyjne w marcu 2015 roku skłoniły europejskich przywódców do podjęcia pierwszych kroków politycznych przeciwko dezinformacji.

Trzy reakcje na dezinformację

Przed rozpoczęciem pracy należało przeformułować treść mandatu na konkretny opis działań: Co należy rozumieć przez słowo „walka”? Jak można walczyć z dezinformacją? Innymi słowy: Czym powinien zajmować się zespół?

Po konsultacji z międzynarodowymi specjalistami ESDZ rozpoznała nie jeden, a trzy różne obszary pracy stanowiące politycznie dopuszczalne i skuteczne środki walki z dezinformacją:

• Grupa zadaniowa powinna poprawić skuteczność komunikacji samej UE, ze szczególnym uwzględnieniem krajów objętych Partnerstwem Wschodnim. Innymi słowy, jeśli celem jest wyczulenie odbiorców na przykład na dezinformację dotyczącą relacji pomiędzy UE a Ukrainą, należy podnieść poziom wiedzy na temat tego, czym jest UE i czym się zajmuje.
• Grupa zadaniowa powinna także przyczynić się do wzmocnienia wolnych i niezależnych mediów w tym regionie. Jednym z najlepszych sposobów budowania odporności społeczeństwa na dezinformację są silne i zaufane niezależne media, w tym media publiczne, działające zgodnie z fundamentalnymi standardami dziennikarstwa.
• W ramach trzeciego obszaru prac grupa zadaniowa powinna podnosić świadomość na temat problemu dezinformacji poprzez kampanię rzeczniczą, która powinna obejmować zbieranie przykładów dezinformacji i umieszczanie ich w odpowiednich kontekstach, co pomoże zapobiegać rozprzestrzenianiu się nieprawdziwych informacji oraz zwalczać dezinformację. EUvsDisinfo jest kampanią zorientowaną na podnoszenie świadomości.

Tym właśnie zajmuje się grupa zadaniowa East Stratcom od momentu rozpoczęcia działalności w Brukseli 1 września 2015 roku.

Innymi słowy, treści umieszczane na EUvsDisinfo są jedną z reakcji UE na dezinformację i stanowią odpowiedź na fundamentalne pytanie: Jak zwalczyć dezinformację?

Powrót do góry

Kampania EUvsDisinfo zorientowana na podnoszenie świadomości dotyczącej dezinformacji

Strona EUvsDisinfo.eu stanowi centrum naszej kampanii na rzecz szerzenia świadomości dotyczącej prokremlowskiej dezinformacji. Udostępniamy na niej różne materiały:

• Publicznie dostępną bazę danych dotyczących dezinformacji: od 2016 roku zbieramy konkretne przykłady dezinformacji wraz z linkami do oryginalnych materiałów i uzupełniamy je o krótkie wyjaśnienie. Do kwietnia 2020 roku udało nam się zgromadzić w niej ponad 8 000 przykładów. Początkowo działania związane z monitorowaniem mediów prowadzone były przez członków naszego zespołu i sieć ochotników, którzy przesyłali znalezione przez siebie przykłady. Przyznane przez Parlament Europejski dofinansowanie pozwoliło nam usystematyzować tę pracę z pomocą serwisów zajmujących się monitorowaniem mediów. Ostateczna decyzja dotycząca na przykład tego czy dany przykład dezinformacji zostanie umieszczony w bazie danych należy jednak do nas.
• Cotygodniowy biuletyn „Przegląd dezinformacji”, w którym przedstawiamy najnowsze przykłady opublikowane w bazie danych dotyczących dezinformacji, aby stworzyć obraz obecnych tendencji. Kiedy w różnych mediach, pojawiają się podobne fałszywe treści, często publikowane w różnych językach, to może wskazywać to na powstawanie pewnych narracji, na przykład próby kształtowania i rozpowszechniania określonych wyobrażeń o rzeczywistości wśród odbiorców korzystających z mediów (społecznościowych).
• „Przegląd dezinformacji” przypomina dział wiadomości, mamy także dział felietonów z artykułami poświęconymi konkretnym tematom i narracjom na przestrzeni czasu. Ta sekcja prezentuje różne podejścia i różne style dziennikarskie: dłuższe artykuły analityczne, wywiady, „liczba tygodnia”, a także artykuły z humorystycznym akcentem – na przykład na temat przypadków, w których próby rozpowszechniania dezinformacji ujawniono w kompromitujący sposób. „Przegląd dezinformacji” opiera się przede wszystkim na przykładach dezinformacji, które znaleźliśmy z pomocą naszych specjalistów ds. monitorowania mediów. Z kolei w naszych felietonach często przedstawiamy ważne przykłady, kiedy to dziennikarze śledczy i zajmujący się weryfikacją faktów ujawnili przypadki dezinformacji. Są to zazwyczaj artykuły oraz materiały radiowe i telewizyjne w języku rosyjskim autorstwa niezależnych rosyjskich dziennikarzy, które udostępniamy w języku angielskim szerszej międzynarodowej grupie odbiorców.
• Na razie mamy dwie dedykowane sekcje tematyczne: jedna dotyczy wyborów i zawiera materiały internetowe z kampanii, którą przeprowadziliśmy we współpracy z Parlamentem Europejskim i przedstawicielstwami Komisji Europejskiej w państwach członkowskich, aby zwiększyć świadomość dotyczącą dezinformacji przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w 2019 roku, natomiast druga sekcja poświęcona jest pandemii COVID-19, zebraliśmy w niej nasze artykuły na temat dezinformacji dotyczącej pandemii koronawirusa.

Tworzymy również filmy, które nagłaśniają problem dezinformacji i zawierają przykłady materiałów z rosyjskiej telewizji. Czasami najprostszym rozwiązaniem problemu jest dodanie angielskich napisów do programów informacyjnych lub talk show z rosyjskiej telewizji. Filmy te publikujemy na naszej stronie na Facebooku i profilu na Twitterze.

https://www.facebook.com/1087491177963859/videos/488694558669038/

Obejrzyj naszą kompilację najważniejszych materiałów z rosyjskiej telewizji z 2019 roku.

Powrót do góry

Terminologia i metodologia stosowane na EUvsDisinfo

Zdajemy sobie sprawę, że wyniki naszej pracy w dużym stopniu zależą od stosowanych przez nas definicji i podejść. Niektóre istotne pojęcia zasługują na wyróżnienie jako szczególnie ważne:

• Wolimy stosować termin prokremlowska propaganda, ponieważ koncentrujemy się na przekazie. Choć powszechnie wiadomo, że Kreml wydaje wytyczne dotyczące przekazu medialnego, istnieją także inne podmioty, które są w różnym stopniu zależne, lojalne lub inspirują się narracją rosyjskich władz. To, jak rozumiemy ten „ekosystem”, wyjaśniliśmy w artykule „Strategia i taktyki prokremlowskiej kampanii dezinformacyjnej”.
• Nasza praca jest częścią polityki zagranicznej UE, dlatego koncentrujemy się na dezinformacji pochodzącej ze źródeł spoza UE. Z uwagi na nasz mandat źródła te muszą być wyraźnie powiązane z ekosystemem prokremlowskim, dlatego też skupiamy się przede wszystkim na prokremlowskiej dezinformacji.
• Wyróżniamy przykłady przekazów dezinformacyjnych, chyba że z kontekstu jasno wynika, że przekazywane dane są fałszywe. Oznacza to, że na przykład nie uwzględniamy wyraźnej satyry. Przypadki dezinformacji mogą jednak pojawiać się w kontekście między innymi dyskusji w telewizyjnym programie talk show, gdzie prezentowane są również inne opinie. Kiedy kontekst wyraźnego przekazu dezinformacyjnego legitymizuje go jako istotną „opinię”, nawet jeśli jest on jednym z różnych prezentowanych punktów widzenia, uwzględniamy go w naszym raporcie.
• Baza danych EUvsDisinfo zawiera objaśnienia, które tłumaczą, dlaczego twierdzenie uznawane jest za dezinformację, czyli możliwą do sprawdzenia fałszywą lub wprowadzającą w błąd informacją, która jest tworzona, prezentowana i rozpowszechniana dla korzyści ekonomicznych lub w celu umyślnego wprowadzenia w błąd opinii publicznej, i może wyrządzić szkodę publiczną. Przykłady dezinformacji umieszczamy w kontekście w cotygodniowym biuletynie „Przegląd dezinformacji” oraz artykułach. Skupiamy się na kontekście, ponieważ dostrzegamy ważne różnice między błędną informacją a dezinformacją, czyli między pojedynczym błędnym twierdzeniem, a sposobem, w jaki takie twierdzenie może być wykorzystane w sposób celowy, systematyczny i manipulacyjny do realizacji ambicji politycznych. W podnoszeniu świadomości nie chodzi tylko o to, by wiedzieć, dlaczego dana informacja jest nieprawdziwa, ale także o to, by zrozumieć, jak działają systemy, w których takie twierdzenia się pojawiają. Baza danych zawiera oś czasu, na której widać, jak dezinformacja pojawia się po raz pierwszy, jak się zmienia i rozwija. Informacje te są wskazówkami dla badaczy, dziennikarzy i innych użytkowników, które pomagają nadać kierunek ich dalszym poszukiwaniom. Aby zapoznać się ze stosowaną przez nas terminologią, zobacz tabelę terminologii w tym artykule.

Powrót do góry

Od 2018: Większe wsparcie i nowy mandat

Od 2015 roku bezustannie silnie skupiamy się na Ukrainie, ale zajmowaliśmy się także innymi tematami, które stały się celem prokremlowskiej dezinformacji, takimi jak migracja, ruch MeToo, ingerencja w wybory, prawa człowieka, ruch antyszczepionkowców, atak chemiczny w Salisbury, klimat, teorie spiskowe i wiele innych.

Widzimy również rosnące zainteresowanie naszą pracą i wsparcie dla niej, między innymi ze strony Parlamentu Europejskiego. Od 2018 roku otrzymujemy od Parlamentu Europejskiego specjalne dofinansowanie wspierające naszą pracę. Część tych środków przeznaczamy na opłacanie usługi systematycznego monitorowania mediów, która zastąpiła początkowo wykorzystywaną przez nas sieć wolontariuszy. Chcieliśmy odejść od prezentowania przykładów jedynie ilustrujących problem na rzecz podejścia ilościowego. W rezultacie docieramy do większej ilości materiałów, także publikowanych w językach, których wcześniej nie analizowaliśmy, dzięki czemu jesteśmy w stanie zidentyfikować większe zjawiska.

W grudniu 2018 roku europejscy przywódcy ponownie zebrali się w Brukseli, aby omówić problem dezinformacji. Tym razem ustanowili plan działania w sprawie dezinformacji, w którym uwzględniono pracę grupy zadaniowej East Stratcom. Oznacza to, że nasz oryginalny mandat pozostał niezmieniony. Nowy plan działania wprowadził nowe polityki i inicjatywy, między innymi System Szybkiego Ostrzegania, w ramach którego państwa członkowskie UE wzajemnie informują się o przypadkach dezinformacji, oraz Kodeks postępowania, który ma sprawić, że media społecznościowe i inni giganci technologiczni będą ponosić większą odpowiedzialność za informacje pojawiające się na ich platformach. W planie działania wspomniano również o ważnej roli, jaką odgrywają grupy zadaniowe ESDZ ds. Bałkanów Zachodnich i Południa (ta ostatnia obejmuje Bliski Wschód i Afrykę Północną). Znaczenie tych regionów zostało opisane w artykułach publikowanych na stronie internetowej EUvsDisinfo, na przykład o dezinformacji stacji RT w języku arabskim i działalności agencji informacyjnej Sputnik na Zachodnich Bałkanach. Niedawno uwzględniliśmy w naszej pracy także chińskie działania dezinformacyjne oraz zwiększyliśmy możliwości prowadzenia analizy danych. Powstał między innymi artykuł o tym, jak za pośrednictwem pewnej strony na Facebooku, której administratorzy podszywali się pod przedstawiciela Parlamentu Europejskiego, systematycznie udostępniano materiały stacji RT.

Poza prowadzeniem kampanii internetowej EUvsDisinfo grupa zadaniowa East Stratcom zaczęła również organizować konferencje, których celem jest podnoszenie świadomości na temat dezinformacji i gromadzenie specjalistów. Jak dotąd jedno takie wydarzenie odbyło się w Brukseli, a drugie zorganizowano w Tbilisi w Gruzji. Ponadto zespół współpracuje z różnymi podmiotami w krajach Partnerstwa Wschodniego, w tym z przedstawicielami instytucji rządowych.

W 2018 roku europejscy przywódcy podkreślili również szczególne znaczenie ochrony wyborów przed dezinformacją. W związku z tym rozpoczęliśmy kampanię podnoszenia świadomości przed wyborami do Parlamentu Europejskiego w maju 2019 roku.

Zwrócenie uwagi na działalność „fabryki trolli” w Sankt Petersburgu jest jednym z elementów naszej kampanii podnoszenia świadomości na temat ingerencji w wybory w 2019 roku.

Mamy świadomość, że spora część naszych odbiorców woli czytać w innych językach niż w angielskim. Od samego początku publikowaliśmy i promowaliśmy rosyjskie wersje wszystkich naszych artykułów i biuletynu „Przegląd dezinformacji”. Wybrane publikacje tłumaczymy także na język niemiecki, a od niedawna pracujemy także nad wersjami po francusku, włosku i hiszpańsku.

Opracowane przez nas materiały EUvsDisinfo – baza danych dotycząca dezinformacji, „Przegląd dezinformacji” i nasze analizy – oznaczone są jako „nieoficjalne stanowisko UE”. Uważamy, że przegląd komunikatów innych podmiotów nie powinien być postrzegany jako działanie polityczne. Chcemy, aby nasza praca była uważana za produkt analityczny udostępniany publicznie przez UE.

Zobacz także:

Pytania i odpowiedzi dotyczące grupy zadaniowej East StratCom

Strategia i taktyki prokremlowskiej kampanii dezinformacyjnej