Mądrość, prawda i fałsz: czy żyjemy w jaskini Platona?

Seria dotycząca dezinformacji i filozofii

Gdzie jest dezinformacja? Zapewne wydaje się to być nieco dziwnym pytaniem.

Oczywiście moglibyśmy wskazać na strony internetowe agencji Sputnik czy innych sprawców dezinformacji. Wydaje się jednak, że musimy poszukać głębiej.

Podejście do sprawy pod kątem technologicznym pomija fakt, że dezinformacja to idea. Pomija również fakt, że dezinformacja w akcji wykorzystuje także inne idee.

Ogólnie rzecz biorąc, idea to byt (myśl, pojęcie, wrażenie lub obraz) rzeczywiście lub potencjalnie obecny dla świadomości/umysłu. W związku z powyższym zapytaliśmy, co najwięksi myśliciele w historii filozofii myśleliby o dezinformacji.

Tego lata będziemy publikować serię artykułów poświęconych temu zagadnieniu. Oczywiście nie możemy obiecać żadnych ostatecznych odpowiedzi, lecz mamy nadzieję, że poprzez stawianie lepszych pytań nasze zrozumienie dezinformacji mimo wszystko na tym zyska.

Platon: Eros dla idei

To frazes, ale słynny filozof Whitehead wypowiedział te powszechnie znane słowa: „Najbezpieczniejsza ogólna charakterystyka europejskiej tradycji filozoficznej jest taka, że składa się ona z serii przypisów do wypowiedzi Platona”. Dlatego też sądzimy, że rozpoczęcie naszej serii od tego wielkiego myśliciela jest rzeczą właściwą.

Platon, który żył od 429(?) do 347 r. p.n.e. jest według wszelkich miar jednym z najbardziej porywających pisarzy w zachodniej tradycji literackiej. Jego myśli, często wygłaszane przez Sokratesa, są uznawane za najgłębsze, najbardziej dalekosiężne i najbardziej wpływowe w historii filozofii.

Istotą jego rozmyślań jest rozumienie rzeczywistości jako mającej dwa wymiary: możemy postrzegać wymiar materialny (podlegający nieustannym zmianom), który składa się jednak z samych pochodnych (cieni) wyższego wymiaru, który jest wieczny i niematerialny i dlatego nie możemy go postrzegać za pomocą naszych zmysłów. Platon uważał, że ten drugi wymiar jest bardziej wartościowy i że wokół niego powinno skupiać się życie ludzi i ich działania.

Platon, arystokratyczny obywatel Aten, był świadkiem burzliwych czasów tego miasta, a jego dzieła odzwierciedlają wydarzenia polityczne i ruchy intelektualne jego czasów. Pytania, które postawił, są jednak tak fundamentalne, a sposób, w jaki na nie odpowiadał, tak prowokacyjny i inspirujący, że wpłynął na filozofów, naukowców, artystów i ideologów niemal każdej epoki po nim.

Dezinformacja w Atenach

Ateny w czasach Platona były miejscem burzliwym. Fale technologicznej automatyzacji doprowadziły do okresów społecznego i politycznego „niedostosowania”, kiedy to szybkie i fundamentalne zmiany sprawiły, że instytucje nie były w stanie zapewnić spójności społecznej. Brzmi znajomo?

Technologiczną automatyzacją Aten było pisanie i czytanie.

To właśnie mniej więcej do tego czasu wszystko – poematy, nauka, sztuka teatralna – było w przeważającej mierze zapisane w ludzkiej pamięci. Alfabet pozwalał na proste i nieskomplikowane sposoby zapisywania tekstów i udostępniania ich innym.

Niektórzy twierdzą, że dzieła Platona mogą być interpretowane jako reakcja na „infodemię” w Atenach z V wieku, która była z kolei przypisywana technologicznej rewolucji pisma alfabetycznego.

Uczeń i rywal filozoficzny Platona, Arystoteles, nie bez powodu został nazwany przez Platona Czytelnikiem. Za coś szczególnego i niebezpiecznego (!) uważano nabywanie wiedzy wyłącznie z tekstu.

Rozwiązanie Platona: wyjście poza Jaskinię Nieprawdy

Platon nie był do końca zadowolony z rozwoju czytelnictwa. Obawiał się, że ludzie będą ślepo podążać za tekstami pisanymi.

Odpowiadając na to zagrożenie, wymyślił coś radykalnego: czyste idee. Za kulisami, za zjawiskami, które postrzegamy, te idee – metafizyczne, półreligijne byty – strukturyzują świat materialny. Te prawdy absolutne „gdzieś tam” są.

Symbolizuje to słynna alegoria jaskini. W skrócie: my ludzie, wszyscy żyjemy w jaskini i widzimy tylko cienie rzucane przez światło słońca, które jest poza jaskinią i dlatego nie możemy go postrzegać. Prawda kryje się za faktami, za cieniami i można się do niej zbliżyć jedynie poprzez uprawianie filozofii.

Można powiedzieć, że Platon wymyślił abstrakcyjne idee, aby ośmielić ludzi do krytycznego analizowania tekstu – aby stworzyć dialog między tekstem a czytelnikiem. W bardziej współczesnych słowach: w celu promowania krytycznego myślenia. Być może również dlatego przedstawiał swoje idee w formie dialogów – w celu konfrontowania różnych perspektyw.

Problemy stojące za logiką Platona: narodziny Spisku

Jak już zostało to wspomniane, wpływ Platona jest po prostu niemierzalny. Niestety jego zasięg dociera nawet do obecnych szerzycieli dezinformacji. Wiele spisków czerpie z platońskiego antymaterializmu. Kilka przykładów:

• Uważasz, że żyjesz w demokracji, ale za kulisami rządzi jakaś instytucja: globalna elita, Bill Gates, Szatan, Żydzi. Lista się na tym nie kończy.
• Empirycznie rzecz biorąc, dowody na to, że Rosja była zaangażowana w zestrzelenie lotu MH17, mogą być przytłaczające. Jednakże fakty są nieistotne, jeśli nasze abstrakcyjne myślenie podpowiada nam co innego.

Filozof Dugin nadużył myśli Platona, by zdelegitymizować pracę dziennikarzy jako taką, która nie przyczynia się do szerzenia prawdy, o czym pisaliśmy w styczniu.

Również idea wieczności, czerpiąca z platońskich form wiecznych, jest bardzo silna w dezinformacji. Wieczna Rosja, łącząca Piotra Wielkiego z Putinem, wieczna Rosja, do której należy Krym. Rosja walcząca ze swoimi odwiecznymi wrogami: USA, Zachód, (wiecznie żywi) naziści.

Czy leci z nami filozof?

W ostatnim czasie Komisja Europejska porównała obecny postęp technologiczny z wynalezieniem silnika parowego. Inni porównują to z wynalezieniem prasy drukarskiej. Porównania te podkreślają postęp technologiczny, lecz zawierają również ostrzeżenie.

Rozwój teksu pisanego doprowadził do chaosu w Atenach. Platon starał się dać czytelnikom narzędzia do krytycznego myślenia. W późniejszym okresie historii rozwój tekstu drukowanego skłonił Kanta do stworzenia ram dla debaty publicznej. Zasadnicze pytanie brzmi więc: jaki filozof powstanie teraz – w czasach tekstu cyfrowego?